معتزله در اساس چندان افراطى نبود ، ولى از كلام اشعرى كه خود در آغاز متكلمى معتزلى بود ، نيز كمتر زير تأثير مفهوم‌هاى فنى معتزله قرار گرفته بود . به رغم سرنوشت اشعرى كه توسط گروهى كه كوشيده بود از عقيده آنها به گونه‌اى عقلى دفاع كند ، يعنى حنبليان ، طرد شد . ماتريدى در ميان جامعه حنفى سمرقند استوار ماند و در ميان همگنانش در آن ديار جز درباره مسأله‌هاى جزئى اختلافى با او برنخاست . گويند برخى از نكته‌هايى كه چندى بعد از ويژگيهاى مكتب ماتريدى شمرده شد ، در دو نسل پيش از ماتريدى در سمرقند تأييد شده بودند . بدينسان به آموزش‌هاى او ، اگر با آموزش‌هاى ابو حنيفه به سادگى يكى دانسته نمىشد ، بر رويهم به گونه عقيده عالمان سمرقند اشاره مىشد ، و تنها پس از گذشت سده‌هاى بسيار نام ماتريديه از براى اين مكتب عموميت يافت . در سده چهارم / دهم هنوز نكته‌هايى چند در كارهاى كلامى در معرض اختلاف عالمان سمرقند و بخارا بود كه گرايشى بيشتر به موضع‌هاى ضد عقلى داشتند و به پايگاههاى اشعرى نزديكتر بودند . چون مكتب ماتريدى به گونه مكتب كلامى حنفيان خاورى رواج يافت . اين نوع اختلاف‌ها را پيروان بعدى مكتب ماتريدى كه به گونه كلام حنفى خاورى قبول عام يافت . از راه سازش با پايگاههاى اشعرى حل كردند . در سده‌هاى سوم و چهارم / نهم و دهم كه كيش حنفى از سوى باختر با گسترش تند كيش شافعى در بسيارى از سرزمين‌هاى ايران ، زير فشار فزاينده قرار گرفت ، در سوى خاور با اسلام آوردن تركان در سراسر آسياى مركزى تا بلاساغون و كاشمر و ختن كيش حنفى نيرو گرفت . درباره چگونگى پيوستن تركان به اسلام نكته‌هايى بسيار دانسته نيست . پيشتر گفته‌اند كه واعظان صوفى مسلك و درويشان بيشتر موجب اين دين‌پذيرى بودند و تصوفى از نوع ناراستين و تشيع در ميان نخستين تركان نو مسلمان رواج بسيار داشت . اما بسى قرينه‌ها در دست است كه اكثريت تركان نو مسلمان در آسياى مركزى سخت به كيش حنفى پيوستند . اگر واعظان صوفى در اسلام‌پذيرى تركان نقشى ايفا كردند آنها نمايشگر كيش مردم‌پسند حنفى خاورى بودند . شايد در اينجا بتوان گفت كه سخن ابو حنيفه